Województwo mazowieckie

Wycinanka - mała forma sztuki
ikonka - drukuj drukuj
  • ikonka 31 marzec-12 kwiecień 2015
ilustracja

Wycinanka kurpiowska pierwotnie miała spełniać tylko funkcję dekoracyjną w domach nią zdobionych. Teraz nie dość, że jest formą wyrazu artystycznego, to jeszcze stała się przekaźnikiem dawnej kultury. Stała się jednym z symboli Kurpi. Nośnikiem dawnej, pięknej tradycji.

   Geneza wycinaki kurpiowskiej nie jest do końca znana. Hanna Olędzka w artykule „Z badań nad wycinanką kurpiowską” z 1964 doszukiwała się informacji o niej u najstarszych mieszkańców kurpiowszczyzny (urodzonych w latach 1863-70). Z jej badań wynika, że wycinanka ma swoje źródło prawdopodobnie w modzie z początku XIX w. na ząbki fabryczne do półek. Najwcześniejszą formą wycinanki były wycinane z białej bibuły firany, a także ozdobne paski do przysłaniania zniszczonych ram obrazów. Z biegiem lat zmieniała się forma i funkcja wycinanki, niezmienne pozostało natomiast narzędzie, którym oryginalna jest robiona do tej pory. Są to nożyce do strzyżenia owiec. By uzyskać efekt prawdziwej wycinanki kurpiowskiej konieczne jest to toporne i dość archaiczne narzędzie.

   Pierwotny zwyczaj strojenia wycinankami domów (czyli ten, z którego powodu wycinanki w ogóle powstały) zanikł w latach 30 XX wieku. Od tego czasu w Puszczy Zielonej funkcje i forma wycinaki ewoluowały, natomiast w Puszczy Białej po II wojnie światowej sztuka ta stała się marginalna.

   Wycinanki kurpiowskie z Puszczy Zielonej można podzielić na dwa rodzaje: myszyniecki – grubo cięty, charakteryzujący się przewagą wzorów geometrycznych (siatką o romboidalnych i trójkątnych oczkach) oraz kadzidlański- cięty drobno, z przewagą stylizowanych ornamentów roślinnych i zoomorficznych.

   Najpopularniejszym motywem wycinanki kurpiowskiej jest drzewo. Jej klasyczną formą jest leluja- w literaturze zwana drzewkiem życia. Część dolna wycinanki stanowi podstawę, górna to rozbudowana korona, wpisana w owal lub prostokąt. Dawniej leluje wykonywano w formie pasów figur, w której wycinanka tworzyła element całości i nie była bardzo rozbudowana. Później wycinanka stała się samodzielnym bytem, atrakcyjnym pod względem artystycznym. Tak właśnie zmieniła się funkcja wycinanki: od ozdoby dla domu, do małej formy artystycznej. Ozdobne drobno, cięte wycinaki zdobyły uznanie w całej Polsce.

   Drugą, najczęściej występującą na Kurpiach formą wycinanki są gwiazdy, niekiedy nazywane także kółkami. W Puszczy Zielonej są jednobarwne, w Puszczy Białej dwubarwne. W gwiazdach z okolic Myszyńca przeważa siatka o trójkątnych i romboidalnych oczkach oraz z motywem jodełki, wycinanki z okolic Kadzidła są bardziej rozbudowane ornamentalnie. W latach 80 XX wieku Apolonia Nowak z Kadzidła tworzyła wycinaki gwiazdowe, w których środku znajdowały się postacie papieża, Matki Bożej i tańczące pary kurpiowskie. Te jej małe dzieła sztuki spotkały się z uznaniem wielu miłośników sztuki ludowej.

   W ostatnich latach dużą popularnością cieszą się wycinanki wielkoformatowe. Znajdują one swoich odbiorców zwłaszcza wśród mieszkańców miast. Zainteresowanie tą sztuką regionalną dalej istnieje.

   Wśród twórców wycinanek kurpiowskich, wielu to laureaci prestiżowej nagrody im. Oskara Kolberga, przyznawanej za wybitne osiągnięcia w sztuce ludowej. Pierwszą artystką, która otrzymała tę nagrodę w 1976 r. była Czesława Konopkówna. Jej wycinaki odznaczały się precyzją i starannością wykonania, wyczuciem piękna, z jednoczesnym zachowaniem tradycyjnego  wzornictwa.

Jarosław Berk

Jarosław Berk 26-3-2015

źródło : Maria Samsel, Wycinanka Kurpiowska, Muzeum Kultury Kurpiowskiej, 2002.

fot 1. Wycinanka typu leluja, "Wycinanka-kurpiowska-leluja" by robrobx - Own work. Licensed under Public Domain via Wikimedia Commons - http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wycinanka-kurpiowska-leluja.JPG#/media/File:Wycinanka-kurpiowska-leluja.JPG

fot. 2 Wycinanka typu gwiazda, "Wycinanka-kurpiowska-gwiazda" by robrobx - Own work. Licensed under Public Domain via Wikimedia Commons - http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wycinanka-kurpiowska-gwiazda.JPG#/media/File:Wycinanka-kurpiowska-gwiazda.JPG

Komunikat

Brak komentarzy dla tego wpisu

Fotogaleria

Strona używa cookie

Zamknij

Original text