Województwo mazowieckie

Jest takie miejsce na Mazowszu – Góra Kalwaria
ikonka - drukuj drukuj
  • ikonka 20 kwiecień-31 grudzień 2015
ilustracja

Niecałe czterdzieści kilometrów od Warszawy znajduje się miasto wyjątkowe, zarówno jeśli chodzi o układ urbanistyczny (jedyna na Mazowszu kalwaria,) jak i burzliwe losy Polaków i Żydów. Warto odwiedzić to miejsce, aby zobaczyć ślady historii i poczuć niezwykły klimat tego miejsca.

Choć najstarsza informacja o wsi rycerskiej Góra pochodzi z  połowy XIII w., to w świadomości ówczesnych mieszkańców Polski znalazła się w 1670 r.  za sprawę biskupa poznańskiego Stefana Wierzbowskiego, który dziś uważany jest za założyciela miasta. Duchowny na ziemiach dawnej wioski utworzył sanktuarium męki Jezusa Chrystusa. Dekretem króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego z 1672 r. powstało miasto nazwane Nowym Jerusalem. Zgodnie z królewskim przywilejem lokacyjnym w mieście mogła mieszkać wyłącznie ludność katolicka. Zabroniono osiedlania się na tych terenach Żydom. Miasta zostało zbudowane na planie krzyża łacińskiego. Wierzchołek krzyża stanowił kościół bernardynów. Ramiona boczne  prowadziły do klasztorów zakonu dominikanów i pijarów. Wyznaczono Drogę Krzyżową zwieńczoną na wzgórzu nazwanym Kalwarią (podstawa krzyża).„Ratusz Piłata” zbudowano u zbiegu ulic. Wzdłuż drogi na wzgórze rozplanowano kaplice Męki Pańskiej z figurami naturalnej wielkości. Ulice wysypano przywiezioną z Jerozolimy ziemią. Nazwy niektórych miejsc, rzek i ulic zmieniono. Wybudowano wreszcie klasztory dominikanów, pijarów i Marianów, ich zabudowa swoim kształtem miała przypominać Jerozolimę. Wkrótce w sanktuarium istniało już 35 kaplic, 6 kościołów i 5 klasztorów. Dodatkowo przy klasztorze pijarów powstało kolegium i konwikt. Wiele miejsc powstałych w tym czasie swoimi nazwami nawiązuje do historii Jezusa Chrystusa i Jerozolimy. Wiele spośród nich jest do tej pory używanych np. Wieczernik – to niewielki kościół Wieczerzy Pańskiej na Mariankach – ta nazwa pochodzi z kolei od marianów, czyli zakonników sprowadzonych przez biskupa Wierzbowskiego. Z Wieczernika wielkopostni pątnicy rozpoczynali Drogę Krzyżową. Dziś jest to sanktuarium marianina o. Stanisława Papczyńskiego. Cedron w Górze Kalwarii to mała rzeka płynąca u podnóża skarpy wiślanej od Jeziora Czerskiego do Wisły, a w Izraelu jest to niewielki strumień i dolina położona między Wzgórzem Świątynnym a Górą Oliwną w Jerozolimie. Z Doliną Cedronu identyfikowana jest Dolina Jozafata. Zgodnie z Biblią to symboliczne miejsce Sądu Ostatecznego.

Historia Nowego Jeruzalem jako największego centrum pasyjnego na Mazowszu i popularnego ośrodka pielgrzymkowego nie trwała jednak długo. Insurekcja kościuszkowska zniszczyła znaczną część miasta oraz klasztory dominikanów i dominikanek. Góra Kalwaria przestała być własnością kościoła i przeszła w ręce państwowe. Tym samym został zniesiony XVII-wieczny zakaz osiedlania się wyłącznie ludności o katolickim wyznaniu. Góra Kalwaria już wkrótce za sprawą licznie przybywających do miasta głównie Niemców, Rosjan i Żydów stała się prężnie działającym ośrodkiem wielokulturowym. Silną rolę społeczność żydowska w mieście zawdzięczała cadykowi Icchaka Meirowi Rothenberg Alter, który w Górze Kalwarii osiedlił się w 1859 r. To jeden z czołowych ówczesnych chasydzkich przywódców religijnych i protoplasta dynastii cadyków Alterów z Góry Kalwarii. Jego dwór, który już wkrótce stał się najbardziej wpływowym ośrodkiem chasydzkim w Królestwie Polskim znajdował się w kamienicy przy ul. Pijarskiej. Naprzeciw dworu cadyka już wkrótce wzniesiono synagogę oraz dom modlitwy. Za synagogą znajdowała się napierw drewniana, a później murowana mykwa. Przy obecnej ul. Kilińskiego umiejscowiona była szkoła żydowska – cheder. Dzielnica żydowska zajmowała wówczas znaczną część centrum miasta. Cmentarz żydowski został założony w początkach XIX w. tuż za cmentarzem katolickim przy końcu ulicy Kalwaryjskiej.

Góra miała wówczas dwie nazwy. Chrześcijanie nazywali ją Górą Kalwarią, tym samym nawiązując do tradycji pielgrzymkowej. Z kolei Żydzi nazywali ją Ger, co w języku hebrajskim oznacza „nawrócony”, podkreślając religijne znaczenie tego miejsca.

Góra Kalwaria znowu stała się ważnym celem pielgrzymów, jednak to już nie wyznawcy katolicyzmu przybywali do miasta. W poł. XIX w. do Ger na obchody największych świąt żydowskich – Jom Kipur czy też Rosz ha Szana pielgrzymowały dziesiątki tysięcy chasydów. W tym czasie ludność żydowska stanowiła nawet 73 proc. wszystkich mieszkańców miasta. Po śmierci cadyka Icchaka Alter, kolejnymi cadykami byli Chanoch z Aleksandrowa Łódzkiego, a następnie Juda Arie Lejb (wybudował murowany Dom Modlitwy przy ulicy Pijarskiej 10). Kolejnym, który stanął na czele dworu Ger był jego syn Abraham Mordechaj Alter – cadyk uważany był nawet za najważniejszą postać ortodoksji żydowskiej w Europie. Nadano mu nawet przydomek Magiet – kaznodzieja. Chcąc uczestniczyć w naukach udzielanych przez cadyków do Góry Kalwarii przyjeżdżało wielu wiernych, nie tylko z Polski, ale z całej środkowej Europy. Ponoć, aby ułatwić podróżowanie licznym pielgrzymom, cadyk potajemnie wsparł finansowo Eugeniusza Paszkowskiego, ks. Stefana Lubomirskiego i hr. Tomasza Zamoyskiego – budowniczych kolejki wąskotorowej, łączącej Górę Kalwarii z Warszawą.

W okresie międzywojennym ludność żydowska stanowiła ok. 50 proc. wszystkich mieszkańców Góry Kalwarii. Żydzi mieszkający w mieście trudnili się rzemiosłem i kupiectwem. Byli m.in. szewcami, krawcami, kamasznikami i, rymarzami. Posiadali sklepy spożywcze oraz tekstylne, również znajdujące się w pobliżu ratusza miejskiego. Jatki rzeźnicze  (kramy, gdzie sprzedawano mięso z uboju) należały do Żydów. W Górze Kalwarii działały również dwie żydowskie biblioteki: im. Szolem Alejchema oraz im. Icchaka Lejba Pereca. Przy tej drugiej działały teatr żydowski i orkiestra mandolinowa.

Rok 1939 był początkiem końca żydowskiej dynastii Ger.  W 1940 r. Niemcy utworzyli między ulicami Pijarską, Strażacką, Senatorską i Szpitalną getto. W gettcie umieszczono wszystkich Żydów zamieszkujących miasto. Rok później ponad 3 tys. żydowskich mieszkańców Góry Kalwarii zostało wysiedlonych do getta w Warszawie, stamtąd trafili do obozu zagłady w Treblince.

Chasydzi za cudowne wydarzenie w historii Żydów z Góry Kalwarii uznają ucieczkę cadyka Alter wraz z dziećmi z Polski do Palestyny, bowiem z całego rody Ger liczącego 97 osób udało się przetrwać tylko 6.

Warto zobaczyć:

Synagoga w Górze Kalwarii (ul. Pijarska 5) – powstała w 1905 r. na miejscu drewnianej, wzniesionej w 1849 r., zniszczonej przez pożar. Była to synagoga dworu chasydzkiego Ger. Budynek wzniesiono na planie prostokąta. Na parterze znajdowała się duża sala modlitewna z wnęką w ścianie wschodniej przeznaczoną na zwoje Tory.

Dwór Cadyka (ul. Pijarska 10/12) – budynek dawnego dworu cadyka Icchaka Meir Rothenberga Altera wzniesiony na wprost synagogi. Dwór był rezydencją następców słynnego cadyka.

Dom Modlitwy Rodziny Alterów w Górze Kalwarii (ul. Pijarska 10/12)) – wybudowany w 1903 r. dwukondygnacyjny prywatny dom studiów religijnych rodziny Alterów. Nad drzwiami wejściowymi zachowały się okrągłe okna zdobione gwiazdami Dawida. W środku zachowało się osiem żeliwnych słupów w dwóch rzędach, podtrzymujących płaski strop. Na poddaszu znajduje się unikatowy piec do macy.

Cmentarz żydowski (ul. Kalwaryjska) – powstał w 1827 r., zniszczony w trakcie II wojny światowej. Na terenie nekropolii zachowało się około stu czterdziestu nagrobków lub ich fragmentów, odzyskanych przez Feliksa Karpmana (mieszkańa miasta ocalałego z obozu zagłady w Treblince) i przeniesionych z powrotem na cmentarz. Najstarsza oryginalna macewa pochodzi z 1840 r. i upamiętnia Michal Messyng córkę Beniamina Bajnisza, zmarłą w dniu święta Purim.

Regionalne Muzeum Etnograficzne (ul. Marianki 41) – pośród wielu eksponatów znajdują się tu naczółek macewy, odnaleziony w okolicach Góry Kalwarii oraz płaskorzeźba przedstawiająca cadyka Abrahama Altera.

JaN

 

j.nalewajk@mazowszanie.eu 20-4-2015
Komunikat

Brak komentarzy dla tego wpisu

Fotogaleria

Strona używa cookie

Zamknij

Original text